Bệnh đen mang trên tôm: Nguyên nhân và giải pháp hiệu quả

Bệnh đen mang trên tôm là một trong những nỗi lo lớn nhất của bà con nông dân trong suốt vụ nuôi. Bệnh này không chừa bất kỳ giai đoạn nào, từ tôm thẻ chân trắng đến tôm sú, hễ môi trường ao nuôi có vấn đề là bệnh sẽ xuất hiện.

Khi mắc bệnh, con tôm không chỉ giảm giá bán thương phẩm do ngoại hình xấu xí mà còn đối mặt với nguy cơ sụt giảm sản lượng cực kỳ nghiêm trọng. Tôm sẽ yếu dần, bỏ ăn và rớt đáy hàng loạt nếu bà con không tìm ra đúng nguyên nhân để can thiệp kịp thời.

Việc hiểu thật cặn kẽ căn bệnh này từ nguyên nhân sâu xa, biết cách nhìn nhận dấu hiệu từ sớm và nắm trong tay các bước xử lý chuẩn xác chính là chìa khóa vàng giúp bà con bảo vệ ao nuôi. Bài viết hôm nay sẽ phân tích thật tường tận, mang tính thực tế cao nhất từ kinh nghiệm ao đìa để bà con dễ dàng áp dụng.

Bệnh đen mang trên tôm là tình trạng lá mang của tôm bị tổn thương nặng nề do môi trường nước ô nhiễm, ngộ độc kim loại nặng hoặc do nấm, vi khuẩn và ký sinh trùng tấn công.

Khi bệnh khởi phát, mang tôm sẽ chuyển từ màu đỏ tía khỏe mạnh sang màu nâu, vàng sậm và cuối cùng là đen thui, bám đầy bùn dơ. Tôm bệnh thường nổi đầu ngáp oxy, lờ đờ tấp mé, bỏ ăn và có tỷ lệ chết rất cao nếu bà con không dọn dẹp môi trường nước kịp thời.

1. Những dấu hiệu nhận biết bệnh đen mang trên tôm

Bệnh đen mang không ập đến chỉ sau một đêm mưa mà nó âm ỉ tàn phá sức khỏe của đàn tôm từng ngày. Do đó, khi bà con bơi xuồng ra thăm ao hay kéo vó kiểm tra thức ăn, cần phải tinh mắt chú ý đến những biểu hiện thay đổi trên cơ thể và thói quen sinh hoạt của tôm. Phát hiện ra bệnh sớm chừng nào, cơ hội cứu cả ao tôm cao lên chừng đó.

Thay đổi rõ rệt trên cơ thể tôm mà bà con có thể nhìn thấy

• Sự đổi màu ở lá mang tôm: Đây là biểu hiện đặc trưng và dễ nhìn thấy nhất. Bình thường lá mang của con tôm khỏe mạnh sẽ trong suốt hoặc có màu hơi đỏ tía tự nhiên. Khi tôm bắt đầu bị vi khuẩn hay bùn dơ tấn công, mang sẽ chuyển sang màu nâu sáng hoặc vàng nâu. Nếu bà con để bệnh chuyển nặng hơn, các sợi tơ trên mang bị hoại tử hoàn toàn, xuất hiện các đốm đen cứng hoặc đen thui toàn bộ hai bên má mang tôm.

• Hiện tượng nổi đốm đen sần sùi trên vỏ: Khi tôm bị các loại nấm độc hoặc vi khuẩn Vibrio ăn vào thịt, cơ thể tôm sẽ tự động phản ứng lại bằng cách tiết ra một chất gọi là hắc sắc tố để bao bọc vết thương. Quá trình này sẽ sinh ra những vệt đen rải rác trên thân, làm cho vỏ tôm trở nên sần sùi, thô ráp và không còn độ bóng bẩy, trơn láng nữa.

• Tổn thương các phần phụ của tôm: Trong những trường hợp tôm bị nhiễm nấm nặng nề, ngoài việc đen má mang, bà con sẽ thấy tôm bị rụng râu, cụt chót đuôi, mòn cuống mắt và sứt mẻ các chân bơi, chân bò. Nhìn tổng thể vỏ tôm rất dơ bẩn, có lớp lông tơ hoặc rong bùn bám chặt không chịu rớt.

• Sưng phồng nắp mang: Khi bắt con tôm lên tay, bà con lấy ngón tay lật nhẹ phần nắp mang hai bên má tôm sẽ thấy lá mang sưng phù to hơn mức bình thường. Bên trong kẹt đầy dịch nhầy, nhớt hoặc dính chặt những lớp bùn đất đen ngòm bốc mùi thối rữa.

Thay đổi trong hoạt động và tập tính ăn uống

• Tôm nổi đầu và tấp mé bờ liên tục: Bà con đều biết lá mang chính là lá phổi để tôm thở dưới nước. Khi mang tôm bị đen và bít tắc bởi bùn dơ, tôm không thể lấy đủ oxy để sống nên bắt buộc phải bơi lờ đờ nổi đầu lên mặt nước. Chúng thường dạt vào mé bờ, lờ đờ trôi theo dòng nước hoặc bu đen quanh dàn quạt để ngáp oxy.

• Tôm giảm ăn hoặc bỏ ăn cái rụp: Khi bị bệnh hành hạ, tôm rất mệt mỏi và mất sức. Cử cho ăn hàng ngày bà con dỡ vó lên sẽ thấy thức ăn còn dư nguyên xi hoặc dư rất nhiều. Sức ăn của toàn ao có thể sụt giảm rõ rệt, có khi sụt đến phân nửa lượng cám thường ngày.

• Tôm chậm lớn, còi cọc và ốp thân: Do không ăn đủ lượng cám cần thiết, lại phải gồng mình tiêu hao năng lượng để chống chọi lại mầm bệnh, thân tôm ngày càng ốm nhom, vỏ ốp lỏng lẻo bóp vào thấy xẹp lép, đường ruột đứt khúc hoặc trống rỗng không có phân.

2. Các nguyên nhân gây ra bệnh đen mang

Nhiều bà con khi thấy tôm bị đen mang là lật đật chạy ra đại lý thuốc thủy sản mua cả đống kháng sinh về rải cật lực. Việc làm này rất sai lầm và tốn mớ tiền vô ích, bởi vì bệnh đen mang nổ ra từ rất nhiều nguyên nhân khác nhau.

Nếu bà con đánh thuốc sai nguyên nhân, tôm không những không hết bệnh mà còn bị sốc hóa chất, hư gan hư ruột và rớt đáy lẹ hơn.

Môi trường ao nuôi dơ bẩn và tích tụ nhiều khí độc

Đây là nguyên nhân thường gặp nhất trong các mô hình nuôi ao đất hoặc ao bạt thả mật độ dày đặc. Suốt quá trình nuôi mấy tháng trời, phần thức ăn thừa tôm ăn không hết, xác tảo tàn rớt xuống và phân tôm liên tục dồn đống dưới đáy ao. Nếu khâu xi phông đáy không được làm kỹ lưỡng, lớp bùn dơ này sẽ dày lên từng ngày và bốc mùi hôi thối kinh khủng.

• Bít tắc lá mang cơ học: Các hạt bùn lợn cợn, chất lơ lửng trong nước dơ bám dính trực tiếp vào từng sợi tơ mang tôm, làm tôm nghẹt thở giống như người bị bịt mũi. Mang tôm chuyển màu nâu đen chủ yếu là do lớp bùn đất này dính chặt vào.

• Khí độc bủa vây làm bỏng mang tôm: Lớp bùn đen dưới đáy ao khi phân hủy sẽ sinh ra một lượng khổng lồ các loại khí độc cực kỳ nguy hiểm như NH3, NO2, H2S. Nồng độ khí độc cao hòa tan vào nước sẽ ăn mòn trực tiếp lá mang mỏng manh của tôm, gây viêm tấy đỏ ửng rướm máu và sau đó vết thương sẽ chuyển sang đen hoại tử.

Tôm bị ngộ độc phèn và các kim loại nặng trong nước

Tình trạng ngộ độc này cực kỳ phổ biến ở những vùng nuôi tôm thuộc vùng đất phèn nặng hoặc ngay sau những trận mưa lớn dầm dề kéo dài nhiều ngày. Nước mưa mang theo axit sẽ rửa trôi phèn từ trên bờ bao tuôn thẳng xuống ao.

Lúc này, độ pH trong ao tôm sụt giảm cái rầm, làm các hạt kim loại nặng như sắt, nhôm bị hòa tan ra nước. Lớp dịch nhầy bao quanh nắp mang tôm sẽ vô tình kết dính các kim loại này lại với nhau, biến lá mang thành màu cam tươi, màu vàng gỉ sắt hoặc nâu đen cứng ngắc.

Vi khuẩn và các loại nấm độc âm thầm xâm nhập

• Sự tàn phá nhanh chóng của vi khuẩn Vibrio: Khi tôm bị trầy xước mang do cọ quẹt vào bùn đất hoặc do ký sinh trùng cắn, các chủng vi khuẩn Vibrio gây bệnh có sẵn trong nước dơ sẽ lập tức bám dính vào vết thương hở. Chúng tiết ra chất độc phá hủy mô tôm, tạo ra các vệt đen sắc nét trên má và làm tôm suy yếu cực kỳ nhanh chóng.

• Sự dai dẳng đáng sợ của nấm Fusarium: Bệnh do nấm thường nổ ra lúc tôm đã lớn, bước vào giai đoạn sắp thu hoạch bán được tiền. Bào tử nấm trôi nổi trong nước sẽ bám vào mang tôm, sau đó chúng mọc rễ đâm xuyên thẳng qua lớp vỏ thịt của con tôm. Tôm bị nấm tấn công không chỉ đen mang mà còn rụng rời các phụ bộ, đây là loại bệnh nan giải và khó chữa trị nhất trong nghề nuôi tôm.

Ký sinh trùng và các sinh vật bám bòn rút sinh lực tôm

• Ký sinh trùng nguyên sinh động vật: Các loài động vật nhỏ li ti mắt thường không thấy được như Lagenophrys hoặc Paramoeba bám chặt vào hệ thống tơ mang tôm. Chúng không ngừng hút máu và bòn rút chất dinh dưỡng, làm lá mang bị trầy trụa tơi tả và tạo cửa ngõ thênh thang cho vi khuẩn xâm nhập vào trong.

• Khuẩn sợi và các loại tảo độc: Dòng sợi khuẩn Leucothrix mucor và nhiều loại tảo độc rất dễ bùng phát mạnh mẽ khi thời tiết nắng nóng gay gắt và độ mặn trong nước ao tăng vọt. Chúng bám thành lớp dày đặc trên lớp vỏ bọc ngoài và nắp mang, cản trở nghiêm trọng việc hô hấp của con tôm.

Tôm bị suy kiệt do thiếu hụt dinh dưỡng trầm trọng

Tuy nguyên nhân thiếu chất này ít gặp hơn do thức ăn công nghiệp ngày nay khá tốt, nhưng bà con cũng không được chủ quan bỏ qua.

Nếu khẩu phần ăn hàng ngày của đàn tôm bị thiếu hụt lượng vitamin C và các khoáng chất thiết yếu trong thời gian dài, hệ thống miễn dịch của tôm sẽ suy sụp hoàn toàn. Tế bào tơ mang mỏng manh đi, dễ dàng bị sưng tấy, viêm đỏ và chuyển đen ngay cả khi môi trường nước ao không quá dơ.

3. Các bước xử lý và trị bệnh đen dứt điểm cho từng trường hợp

Nguyên tắc vàng để cứu sống ao tôm là bà con phải tuân thủ câu nói “bắt đúng bệnh, trị đúng cội rễ”. Ngay khi thấy tôm trong ao có biểu hiện lạ, lờ đờ tấp mé, bà con nên vớt ngay vài con tôm ốm và múc một chai nước ao mang thẳng đến đại lý thuốc thủy sản uy tín hoặc phòng lab để nhờ họ soi trên kính hiển vi.

Sau khi kỹ sư đã xác định rõ thủ phạm nào gây bệnh, bà con bình tĩnh đi về ao và áp dụng các bước chữa bệnh như dưới đây.

Cách xử lý khi tôm bệnh do ao quá dơ và nhiễm khí độc

Trường hợp này chiếm tỷ lệ cao nhất và tin vui là đàn tôm hoàn toàn có thể hồi phục nhanh chóng nếu bà con chịu khó can thiệp dọn dẹp kịp thời.

• Vệ sinh thật sạch lớp bùn đáy ao: Bà con phải khởi động lại toàn bộ hệ thống xi phông, hút thật sạch lớp bùn đen thui, nhớt dơ và xác tôm lột, xác tôm chết nằm dưới đáy. Nếu ao được thiết kế mương dẫn để thay nước dễ dàng, bà con hãy mạnh dạn xả bỏ bớt nước cũ và cấp vào 20 đến 30% lượng nước mới mỗi ngày, làm liên tục trong ba ngày để pha loãng độ dơ của nước ao.

• Cấp cứu hạ khí độc ngay lập tức để tôm thở: Bà con mua sản phẩm Yucca Schidigera dạng nước hoặc bột đem tạt đều khắp mặt ao. Hóa chất này có tác dụng chộp lấy khí độc NH3 đang bay lơ lửng trong nước, giúp tôm nhẹ thở hơn hẳn. Đồng thời, bà con rải thêm các loại oxy viên xuống sát đáy ao để cung cấp oxy tươi cho tôm khỏe lại.

• Đánh vi sinh ăn bùn bã liều cao: Khoảng chừng 12 tiếng sau khi tạt Yucca, bà con đem ủ các dòng men vi sinh chuyên xử lý đáy rồi tạt xuống. Vi sinh sẽ sinh sôi nảy nở và ăn sạch sành sanh lớp mùn hữu cơ dư thừa, phá nát cái ổ sinh ra khí độc dưới đáy.

• Bồi bổ cơ thể tôm bằng dinh dưỡng: Tôm lúc này qua cơn ngạt thở nhưng còn rất yếu, bà con cần trộn ngay vitamin C liều cao cùng với các loại khoáng chất vào cám cho tôm ăn để chúng mau lấy lại sức và chuẩn bị lột bỏ lớp vỏ cũ kỹ dơ bẩn.

Cách trị bệnh do vi khuẩn gây hoại tử đen mang

• Cắt giảm bớt lượng thức ăn xuống ao: Việc đầu tiên và quan trọng nhất bà con cần làm là giảm ngay 50% lượng cám cho ăn trong hai đến ba ngày liền. Nhịn đói vài bận tôm không thể chết, nhưng nếu bà con xót ruột cho ăn dư lúc này, vi khuẩn sẽ tranh thủ ăn cám dư dưới đáy và sinh sôi bùng nổ khủng khiếp hơn. Tuyệt đối không đánh mật rỉ đường hay rải hóa chất diệt rong xuống ao trong lúc này.

• Sát trùng dọn dẹp môi trường nước: Bà con dùng thuốc diệt khuẩn nước loại an toàn nhẹ nhàng cho tôm, ví dụ như BKC 50% với liều lượng 1 lít đánh cho 1000 khối nước, kết hợp đánh chung với oxy viên cho tôm khỏe. Tránh dùng các loại diệt khuẩn quá mạnh làm tôm lột xác đồng loạt lúc đang yếu. Sau ba ngày, bà con lặp lại nhịp sát khuẩn này một lần nữa để quét sạch mầm bệnh.

• Phục hồi đường ruột bằng men tỏi: Dựa theo kết quả kiểm tra tại phòng lab, nếu mật độ vi khuẩn Vibrio trong nước và trong gan tôm quá dày đặc, kỹ sư sẽ kê đơn thuốc kháng sinh phù hợp để bà con trộn vào thức ăn. Nếu lượng khuẩn không đáng lo ngại, bà con chỉ cần trộn men vi sinh đường ruột chung với nước cốt tỏi xay nhuyễn để ép vi khuẩn xấu ra khỏi ruột tôm một cách tự nhiên.

Các bước giải độc phèn và kim loại nặng cho tôm

• Kéo hệ đệm pH lên mức an toàn: Nếu trời vừa mưa to xong và độ pH tụt dốc không phanh, bà con lập tức khuấy vôi canxi hoặc vôi nông nghiệp tạt đều xuống ao. Nên chia nhỏ ra đánh từ từ mỗi ngày khoảng 20kg cho 1000 khối nước để nâng độ pH lên mức ổn định từ 7.5 đến 8.0, tuyệt đối không đánh dồn một lúc làm tôm sốc môi trường.

• Khử kim loại nặng lơ lửng trong nước: Bà con mua hóa chất khử phèn Natri thiosulphate hoặc chất keo tụ EDTA hòa tan vào nước rồi tạt xuống ao chạy quạt đều. Hóa chất này sẽ bám dính lấy các hạt sắt, hạt nhôm trôi nổi và gom chúng thành cục rớt xuống đáy ao, trả lại môi trường nước trong vắt để lá mang tôm không còn bị nghẹt màng nhầy nữa.

Cách can thiệp cứu tôm khi nhiễm ký sinh trùng và nấm

Trị ký sinh trùng đóng rong bám đầy mang

• Bà con có thể diệt các loại ký sinh trùng bằng thuốc tím, đồng sulfate hoặc formalin tạt vào buổi sáng.

• Tuy nhiên, bà con một điều cực kỳ quan trọng: bà con phải đo thật chính xác thể tích nước trong ao và hỏi kỹ sư liều lượng đong đếm thật chuẩn. Nếu tạt lố tay một chút thôi, đàn tôm đang yếu sẵn sẽ bị sốc hóa chất đứt râu và hao hụt hàng loạt.

Đối mặt với nấm Fusarium ác tính

• Nếu phòng lab soi kính và báo tôm nhà bà con nhiễm nấm sợi đâm rễ trong mang, tôi khuyên thật lòng bà con nên chuẩn bị tâm lý vì hiện nay chưa có thuốc nào đặc trị tận gốc nấm nội sinh trên tôm tốn kém vô ích.
• Giải pháp vớt vát duy nhất lúc này là tích cực đánh diệt khuẩn nước, giữ môi trường cực kỳ sạch sẽ để nấm không lây lan sang những con tôm còn khỏe.
• Tỷ lệ cứu sống được bầy tôm nhiễm nấm thường chỉ nằm ở mức độ 30 phần trăm. Những con tôm yếu xìu, lờ đờ trôi dạt vô bờ bà con nên chịu khó lấy rập vớt bỏ ngay để tránh chúng chết thối làm lây lan mầm nấm khắp ao.

4. Bí quyết phòng ngừa bệnh đen mang vững chắc ngay từ đầu vụ nuôi

Ông bà ta dạy “phòng bệnh lúc nào cũng rẻ hơn chữa bệnh” là cấm có sai. Để đàn tôm ăn no chóng lớn, bơi lội lanh lẹ và lá mang luôn trắng sạch trong veo, bà con cần chung tay xây dựng một quy trình quản lý ao thật nề nếp và chặt chẽ từ lúc chưa lấy nước.

Chuẩn bị ao nuôi thật kỹ càng không qua loa

Cải tạo đáy ao triệt để sạch mầm bệnh.

Đối với ao đất, sau khi cất vó thu hoạch vụ trước xong, bà con phải đem máy bơm hút cạn queo nước, thuê máy cày xới tung lớp đáy lên và phơi nắng gắt cho nứt nẻ mặt bùn. Bón vôi bột rải đều trắng khắp đáy ao để mầm bệnh ẩn nấp dưới bùn chết cháy hết.

Ở khu vực giữa ao, bà con nên thiết kế một vùng trũng giống như cái phễu (hố xi phông) để phân tôm chạy quạt tự gom về đó, giúp cho việc dọn dẹp hút cặn hàng ngày nhàn nhã hơn.

Xử lý nước cấp vào ao thật cẩn thận.

Nước lấy từ ngoài kênh rạch sông ngòi tuyệt đối không được bơm xả thẳng vào ao tôm đang nuôi mà phải đi qua một cái ao lắng. Ở chỗ miệng cống hút nước, bà con mua lưới lọc bằng vải nilon dày may chồng lên nhau nhiều lớp để chặn đứng các loại cá tạp, trứng tôm còng, ốc bươu vàng và ký sinh trùng.

Nước trong ao lắng cần được chạy quạt kích thích cho trứng ký sinh nở ra rồi dùng hóa chất sát khuẩn cực mạnh đánh sập mầm bệnh trước khi bơm sang ao thả giống.

Quản lý sinh thái ao tôm mỗi ngày sao cho êm thấm

Thả giống vừa phải với sức mình.

Bà con nông dân mình không nên thấy giá tôm đầu vụ lên cao mà ham hố thả mật độ quá dày đặc. Mật độ tôm thả xuống phải tương xứng với số lượng dàn quạt nước đang có và khả năng chăm lo của gia đình.

Tôm thả quá đông chật chội sẽ làm nước mau dơ, ban đêm thiếu hụt oxy nghiêm trọng và mầm bệnh rất dễ bùng lên lây lan thành dịch diện rộng.

Cấy vi sinh tạo thói quen tốt.

Rất nhiều bà con dưới quê có thói quen tiết kiệm, chờ nước dơ kẹo lại, bốc mùi hôi thối mới chịu đem vi sinh ra đánh. Việc làm này vừa tốn kém tiền bạc mua men liều cao vừa kém hiệu quả.

Bí quyết thành công là bà con hãy ủ men vi sinh chung với mật đường và đánh định kỳ đều đặn 5 đến 7 ngày một lần ngay từ lúc mới thả tôm tơ xuống ao. Vi sinh sẽ ăn mùn bã từ tốn mỗi ngày, giữ cho nước ao luôn lên màu trà đẹp mắt, trong vắt và thơm tho.

Quản lý lượng cám ăn thật chặt chẽ.

Bà con chịu khó siêng năng canh dỡ vó thường xuyên để điều chỉnh lượng cám rải xuống ao.

Canh cho tôm ăn thiếu một chút xíu thì tôm sẽ lùng sục bới móc kiếm ăn dưới đáy ao giúp đáy sạch sẽ hơn. Nếu bà con cho ăn dư thừa mứa, hạt cám rã ra hòa tan vào bùn đáy sẽ làm khí độc tăng vọt trong vài tiếng đồng hồ.

Nâng cao sức đề kháng nội sinh cho tôm khỏe mạnh

• Đàn tôm dưới nước có hệ miễn dịch rất thô sơ mỏng manh, không có kháng thể mạnh như con người, nên chúng cần được bà con tiếp sức mỗi ngày qua đường ăn uống.

• Hàng ngày, bà con nhớ mua vitamin C trộn đều, các loại khoáng chất đa vi lượng dạng nước và Beta-glucan áo vào khẩu phần ăn. Việc này giúp con tôm có lớp vỏ dày dặn cứng cáp, ít bị sốc ngất xỉu khi thời tiết thay đổi đột ngột như những cơn mưa giông rát mặt buổi chiều hay nắng gắt cháy da buổi trưa.

• Men tiêu hóa đường ruột là trợ thủ vô cùng đắc lực giúp tôm tiêu hóa trọn vẹn từng hạt cám, nhờ đó tôm thải phân ra sẽ gọn gàng, cục phân chắc nịch và ít gây thối rữa nước ao. Men tiêu hóa xịn còn giúp đường ruột tôm to nong ra, màu sắc đen nhánh đẹp mắt, lấn át cướp chỗ của các vi khuẩn gây hại đang nhăm nhe chui vào bao tử.

• Bà con phải khắc cốt ghi tâm điều này: tuyệt đối không được dùng thuốc kháng sinh để làm thuốc phòng bệnh. Việc rải kháng sinh lung tung xuống ao hoặc trộn cho ăn triền miên khi tôm chưa hề mắc bệnh sẽ làm buồng gan tụy tôm bị tàn phá khô héo. Tôm ăn kháng sinh nhiều sẽ bị chai còi không lớn nổi, lột vỏ không được và đến khi bị bệnh thật sự thì lờn thuốc, không còn loại thuốc tiên nào trên đời trị được nữa.

Danh mục sản phẩm: Sản phẩm cho tôm

VER-EDTA – Hạ phèn, kim loại nặng trong ao

BKC-R – Diệt khuẩn nước, xử lý tảo ao tôm

OXY MORE – Tăng cường oxy, cấp cứu kịp thời cho tôm cá

Mọi ý kiến đóng góp và thắc mắc xin vui lòng liên hệ:

Công ty TNHH SHRIMPHARMAQUA

• Địa chỉ: Số 80 Đường D2, Khu Dân Cư Hà Đô, Phường Thới An, Quận 12, Thành phố Hồ Chí Minh, Việt Nam
• Hotline: 0828.39.3456 – 085.990.3456 – 082.275.3456
• Website: nghenong.vn hoặc shrimpharmaqua.com